فشرده گردد : « وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ . » « 1 » . - و بر آنان آشاميدنى ديگرى كه چركين‌تر است ، بياشامانند كه توان فروبردنش را ندارند : « وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَ لا يَكادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ . » « 2 » . - و همان‌جا طعامى از زقّوم نيز وجود دارد كه مانند سرب گداخته در شكمشان مىجوشد : « إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ . » « 3 » . - و خوراكىهاى ديگر گلوگير ، و عذابى كه تمامش درد و رنج است : « وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِيماً . » « 4 » . - از جمله انواع عذاب‌ها باد سوزان است : « فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ . » « 5 » . - و سايه‌اى از دود فريبنده : « وَ ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لا بارِدٍ وَ لا كَرِيمٍ . » « 6 » . - و هم‌چنين وقتى كه نهايت حالات برودت و آخرين درجهء حرارت پشت سر هم بر عذاب شدگان وارد مىشود ، اين معنايى است كه مفسّران دربارهء كلمهء « غسّاق » گفته‌اند : « هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَسَّاقٌ . » « 7 » . - خلاصهء كلام اين‌كه دوزخيان كيفرها و شكنجه‌هايى ناگسستنى مىبينند : « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ . » « 8 » . به اين ترتيب نصوصى كه كيفر جسمى را مىشمارد ، بالغ بر اين مقدار ( - 74 الف و 15 ب )

--> ( 1 ) - كهف ( 18 ) آيهء 29 ، انعام / 70 ، يونس / 4 ، صافات / 67 ، ص / 57 ، محمّد / 15 ، واقعه / 54 ، 55 ، نبأ / 25 ، غاشيه / 5 ( - 10 الف و يك ب ) : در جهنّم هنگامى كه تقاضاى آب مىكنند ، آبى براى آنها مىآورند ، هم‌چون فلزّ گداخته ! كه ( اگر نزديك صورت شود ) صورت‌ها را بريان كند . ( 2 ) - ابراهيم ( 14 ) آيه‌هاى 16 ، 17 ، الحاقه / 36 ( - 2 الف ) : و از آب بدبوى متعفّنى نوشانده مىشود ، به زحمت جرعه‌جرعه آن را سر مىكشد ، و هرگز مايل نيست آن را بياشامد ، از هر سو مرگ به سوى او مىآيد . ( 3 ) - دخان ( 44 ) آيه‌هاى 43 - 46 ، صافات / 66 ، واقعه / 52 ، 53 ( - 2 الف ) : مسلّما درخت زقّوم غذاى گنه‌كاران است ، همانند فلزّ گداخته در شكم‌ها مىجوشد ! ( 4 ) - مزّمّل ( 73 ) آيهء 13 ( - يك الف ) : غذايى گلوگير و عذابى دردناك . ( 5 ) - واقعه ( 56 ) آيهء 42 ( - يك الف ) : در ميان بادهاى كشنده و آب سوزان قرار دارند . ( 6 ) - واقعه ( 56 ) آيه‌هاى 43 ، 44 ، مرسلات / 30 ( - 2 الف ) : و در سايهء دودهاى متراكم و آتش‌زا ، نه خنك است و نه آرامش‌بخش . ( 7 ) - ص ( 38 ) آيه‌هاى 57 ، 58 ، نبأ / 25 ( - 2 الف ) : اين نوشابهء حميم و غسّاق ( دو مايع سوزان و تيره ) است كه بايد از آن بچشند . ( 8 ) - غاشيه ( 88 ) آيهء 2 ، 3 ( - يك الف ) : چهره‌هايى در آن روز خاشع و ذلّت‌بارند ، آنها كه پيوسته عمل كرده و خسته شده‌اند .